NIEUW BOEK: FARMAN JABIRU - The First French Monplane Airliner

[Rob Mulder]

Dit keer ga ik eens op de Franse toer:
FARMAN JABIRU - The First French Monplane Airliner

“The Few” is een reeks gewijd aan passagiersvliegtuigen die in beperkte aantallen zijn geproduceerd of ingezet, en die vaak nauw verbonden waren met een specifieke luchtvaartmaatschappij of een nichefunctie in de vroege commerciële luchtvaart. Hoewel deze vliegtuigen in aantal beperkt waren, speelden ze vaak een buitenproportionele rol bij het vormgeven van de luchtvaartactiviteiten en de technologische ontwikkeling. Dit deel richt zich op de Farman Jabiru-familie – erkend als de eerste Franse serie hoogdekkers.

Het verhaal begint met de Farman F.3X Jabiru (later omgedoopt tot F.121), die in september 1923 voor het eerst vloog. In dezelfde maand toonde het zijn capaciteiten door de prestigieuze Grand Prix des avions de transport te winnen. Dit viermotorige vliegtuig betekende een belangrijke stap voorwaarts in de Franse burgerluchtvaart, waarbij laadvermogen werd gecombineerd met verbeterde betrouwbaarheid. Het werd al snel in dienst genomen door de Société Générale de Transport Aériens (SGTA–Lignes Farman) en vloog op de route Parijs–Brussel–Amsterdam, welke later werd uitgebreid met een dienst van Parijs naar Keulen en Berlijn.
Naast de F.121 zette SGTA–Lignes Farman ook de eenmotorige F.170 Jabiru in op haar netwerk. Beide types bleven in dienst totdat ze werden vervangen door geavanceerdere en economisch rendabele vliegtuigen zoals de F.190- en F.300-serie, wat de snelle technologische vooruitgang in de jaren twintig weerspiegelde.

Een parallelle ontwikkeling deed zich voor bij de Compagnie Internationale de Navigation Aérienne (CIDNA), die een driemotorige variant exploiteerde die bekend stond als de F.4X Jabiru (later F.120 T). Deze versie breidde het bereik van de Farman Jabiru uit over Midden- en Oost-Europa, met routes naar Zwitserland, Tsjechoslowakije, Oostenrijk, de Balkan en Polen. Het aanpassingsvermogen van het Farman Jabiru-ontwerp leidde tot verdere evolutie naar zowel civiele als militaire afgeleiden, wat het belang ervan als overgangstype in de luchtvaartgeschiedenis onderstreepte.

In Scandinavië culmineerde de belangstelling voor de Farman Jabiru in een evaluatie door Det Danske Luftfartselskab A/S (DDL, Danish Air Lines). Na een demonstratievlucht in mei 1925 en daaropvolgende proefvluchten in september en oktober, bestelde DDL vier Farman F.121 Jabirus ter ondersteuning van zijn groeiende routenetwerk, waaronder een nieuwe dienst van Kopenhagen via Hamburg naar Keulen. Opvallend was dat twee van deze vliegtuigen onder licentie werden gebouwd op de Deense marinewerf, Orlogsværftet, wat een vroeg voorbeeld was van lokale vliegtuigproductie in Noord-Europa.

Ondanks de veelbelovende start bleek de Farman Jabiru in Deense dienst minder succesvol. Operationele uitdagingen en relatief hoge exploitatiekosten maakten het minder concurrerend, en het werd geleidelijk vervangen door de efficiëntere éénmotorige Fokker F.VIIa.

Het 280-pagina’s tellende boek beschrijft de operationele geschiedenis van de Farman Jabiru bij SGTA–Lignes Farman, CIDNA en DDL vanaf 1925. Het is gebaseerd op uitgebreid archiefonderzoek en rijk geïllustreerd met meer dan 340 foto's, ondersteund door gedetailleerde tabellen en zorgvuldig weergegeven kleurprofielen. Samen bieden deze elementen een uitgebreid portret van een baanbrekende maar vaak over het hoofd geziene familie van passagiersvliegtuigen die mede bepalend was voor het vroege Europese luchtvervoer. Het boek bevat een inleiding door Pierre Farman, kleinzoon van Dick Farman.

Auteur: Rob J.M. Mulder
Formaat: 280 pagina’s, A4, hardback, 348 foto’s, 16 kleurenprofielen, 2 opengewerkte tekeningen (van de F.121 en de F.170), 25 brochures and posters in kleur, bibliografie en index.
Taal: Engels
Uitgever: European Airlines
ISBN: 978-82-93450-34-4
Prijs: NOK 450 (ca. 42 euro) + verzendkosten.
Verkrijgbaar: www.europeanairlines.no en Luchtvaarthobbyshop, Aalsmeerderbrug.
Link: https://www.europeanairlines.no/product/farman-jabiru/